İnsanlığın başka bir gök cisminde kalıcı yaşam kurma arayışı yalnızca uzay araçları, yaşam destek sistemleri ve mühendislik çözümleriyle sınırlı değil. Dünya'da farklı iklimlere, coğrafyalara ve çevresel koşullara uyum sağlayarak gelişen mimari bilgi de bu arayışın yeni araştırma alanlarından biri. Mimar, tasarımcı ve uzay mimarlığı araştırmacısı Ayşe Ören'in geliştirdiği “MoonArch” projesi, tam da bu noktada Anadolu'nun geleneksel yapı kültürünü gelecekteki Ay yerleşimleri için yeniden ele alıyor. Harran'ın konik kubbeli evleri, Kapadokya'nın yer altı yerleşimleri ve yerel malzemeyle korunaklı mekân oluşturma geleneği, Ay yüzeyinde uzun süreli insan yaşamına yönelik bir mimari sistem önerisinin çıkış noktalarını oluşturuyor.

 

Ören, 5-9 Ekim 2026 tarihleri arasında Antalya'da düzenlenen 77. Uluslararası Uzay Kongresi'nde (IAC 2026) sunduğu “MoonArch” çalışmasını, 6-11 Kasım tarihlerinde Malezya'nın başkenti Kuala Lumpur'da gerçekleştirilen International Conference on Space Habitation and Exploration (ICSHE 2026) kapsamında da uluslararası bilim ve araştırma çevreleriyle paylaştı. Çin ve Birleşik Arap Emirlikleri'nin de aralarında bulunduğu farklı ülkelerden katılımcıların yer aldığı konferansta Ören, “MoonArch: Cultural and Technological Infrastructure for the Moon Habitation - A Regolith-Based Urban Habitat System for Long-Term Human Sustainability” başlıklı sunumuyla Ay'da yerel kaynaklardan yararlanan, uzun süreli insan yaşamına yönelik bir yerleşim modeli önerisini aktardı.

 

 

 

“MoonArch”ın temel yaklaşımı, geçmişin mimari çözümlerini biçimleriyle birlikte başka bir gezegene taşımaktan ziyade bu yapıların arkasındaki tasarım ilkelerini farklı çevresel koşullara uyarlamak. Harran evlerinin konik kubbeli mimarisi, Kapadokya'daki kaya oyma mekânlar ve yer altı yerleşimleri, coğrafyanın sunduğu olanaklardan yararlanarak korunaklı yaşam alanları oluşturma deneyiminin örnekleri olarak projede değerlendiriliyor. Kutup bölgelerinde kullanılan igloların yerel malzemeyle yalıtım ve koruma sağlayan yapı anlayışı da bu yaklaşımın diğer referanslarından birini oluşturuyor.

 

Farklı coğrafyalarda, farklı dönemlerde ortaya çıkan bu mimari çözümlerin ortak noktası, insanın çevresel koşullara karşı geliştirdiği mekânsal uyum yöntemleri. “MoonArch”, bu birikimi çağdaş malzeme ve yapı teknolojileriyle yeniden yorumlayarak Ay'ın atmosfer, sıcaklık ve radyasyon koşullarına uygun bir yerleşim sistemi geliştirmeyi amaçlıyor.

 

Ören, mimarlığın geçmişle gelecek arasında kurduğu ilişkiyi şu sözlerle ifade ediyor: “Mimarinin döngüsel doğasına inanıyorum. Geçmişin bilgisini bugünün bilgi birikimine ekleyerek geleceği atmosfer dışı ortamlarda inşa edebiliriz.”

 

 

 

Projenin yapı yaklaşımının merkezinde, Ay yüzeyini örten gevşek ve parçacıklı malzeme tabakası olan regolit bulunuyor. Dünya'dan Ay'a yapı malzemesi taşımanın lojistik ve maliyet açısından oluşturduğu güçlükler, yerel kaynakların değerlendirilmesini uzay mimarlığının önemli araştırma başlıklarından biri hâline getiriyor. NASA'nın da Ay yüzeyinde kaynak kullanımı, kazı, üretim ve inşaat teknolojileri üzerine yürüttüğü çalışmalar bu alandaki araştırmaların kapsamını gösteriyor.

 

“MoonArch”, regolitin yapı sisteminde değerlendirilmesine dayanan bir koruyucu kabuk öneriyor. Regolit dolgulu yapı torbaları, jeodezik destek sistemleri ve bağımsız basınçlı yaşam modülleri, tasarımın temel bileşenlerini oluşturuyor. Ay yüzeyinin altında konumlandırılması önerilen yaşam alanlarıyla dış çevrenin etkilerinden korunmak, Dünya'dan taşınması gereken malzeme miktarını azaltmak ve uzun süreli görevler için daha güvenli bir yerleşim altyapısı oluşturmak hedefleniyor.

 

Ay yüzeyinde insan yaşamının önündeki önemli sorunlardan biri kozmik ve Güneş kaynaklı radyasyona maruz kalınması. Ay'ın Dünya'daki gibi koruyucu bir atmosferinin ve küresel manyetik alanının bulunmaması, yaşam alanlarının tasarımında radyasyon korumasını öncelikli konulardan biri hâline getiriyor. Regolitin bu amaçla kullanılmasına yönelik bilimsel araştırmalar da sürüyor. Bununla birlikte, önerilen yapıların koruma kapasitesinin belirlenmesi için malzeme özelliklerinin, katman kalınlıklarının ve yapısal sistemlerin mühendislik açısından değerlendirilmesi gerekiyor.

 

 

 

“MoonArch”, tek bir yaşam ünitesinin tasarımının ötesine geçerek zaman içinde genişleyebilecek bir yerleşim organizasyonu öneriyor. Özel yaşam birimleri, ortak sosyal alanlar ve bağlantı koridorları çevresinde bir araya gelen modüller, gelecekte kurulabilecek Ay yerleşimlerinin mekânsal düzenine ilişkin kavramsal bir model oluşturuyor.

 

Bu yaklaşımda mimari tasarım, yalnızca fiziksel koşullara karşı koruma sağlayan bir kabuk oluşturmakla sınırlı tutulmuyor. Uzun süre Dünya'dan uzakta yaşamak zorunda kalacak insanların mahremiyet, sosyal etkileşim, kişisel alan ve mekânsal aidiyet ihtiyaçları da tasarımın bileşenleri arasında değerlendiriliyor.

 

Ay'da uzun süreli insan varlığının sürdürülebilmesi, teknik altyapının yanı sıra insanların gündelik yaşamlarını nasıl düzenleyecekleri sorusunu da beraberinde getiriyor. Ortak kullanım alanlarının planlanması, bireysel yaşam birimlerinin birbirleriyle ilişkisi ve yerleşim içindeki dolaşım düzeni, bu nedenle uzay mimarlığının ele aldığı konular arasında bulunuyor.

 

 

 

 

“MoonArch” henüz kavramsal tasarım ve geliştirme aşamasında. Önerilen yapı sisteminin hayata geçirilebilmesi için regolit esaslı malzemelerin özellikleri, koruyucu kabukların yapısal davranışı, modüler sistemlerin dayanımı ve Ay koşullarında inşa edilebilirlik gibi başlıklarda araştırma ve mühendislik doğrulamalarına ihtiyaç duyuluyor. Radyasyon koruması, toz etkisi ve uzun süreli insan yaşamının gerektirdiği teknik altyapı da değerlendirilmesi gereken konular arasında.

 

Projenin bilimsel gelişim sürecinde malzeme araştırmaları, yapısal değerlendirmeler, modüler yerleşim organizasyonu ve insan faktörleri üzerine çalışmaların sürdürülmesi hedefleniyor. Farklı disiplinlerden araştırmacılar ve kurumlarla kurulabilecek iş birlikleri de mimari önerinin daha kapsamlı biçimde incelenmesi açısından önem taşıyor.

 

Bilkent Üniversitesi İç Mimarlık ve Çevre Tasarımı mezunu olan Ayşe Ören, sanat, tasarım ve teknoloji alanındaki çalışmalarını uzay mimarlığı araştırmalarıyla genişletti. Uluslararası Uzay Geliştirme Konferansı (ISDC), New Worlds ve Uluslararası Uzay Kongresi gibi platformlarda çalışmalarını paylaşan Ören, Kepler Space Institute bünyesinde uzay mimarlığı alanındaki akademik çalışmalarını da sürdürüyor.

 

“MoonArch”, Anadolu'nun mimari mirasını geleceğin uzay yerleşimleri üzerine yürütülen tasarım araştırmalarıyla buluşturan bir çalışma olarak mimarlığın değişen kapsamına dikkat çekiyor. Projenin odağında, insanlığın yeni bir yaşam çevresine ulaşmasının yanı sıra bu çevrede nasıl bir mekânsal düzen kurabileceği sorusu yer alıyor.