Barbara Kruger ve protestonun konforlu hâli
Paris’te Barbara Kruger’ın protesto diliyle şekillenen yerleştirmesi, günümüzün politik ve ekonomik gerçekleri karşısında ne kadar etkili? François Pinault’nun koleksiyonunda sergilenen iş, sanatın eleştirel gücü ile sermaye arasındaki çelişkiyi yeniden gündeme getirirken, protestonun nasıl kolayca kurumsal bir gösteriye dönüşebildiğini de düşündürüyor.
Hayat sokakta. Protestolar devrindeyiz. Küresel ekonominin gidişatı, yapay zekâ, hükümetlerin politikaları insanları endişelendiriyor. Gençler gelecekten umutlu değil. Herkes çalışarak bir önceki nesil kadar kazanamayacağının, geleceğini garanti altına alamayacağının farkında. Giderek artan yaşlı ve emekli nüfusunun yakın gelecekte emeklilik sistemlerini zorlayacağı, reklamlarda gördüğümüz o tatlı emeklilik hayatlarının aslında bizi beklemeyeceği konuşulup duruyor.
“Regliyim Ziya, çok mu merak ettin?”
“Umutsuzluğa kapılırsan bu kalabalığı hatırla.”
“Tabuları yıkarım, bulaşıklara karışmam.”
Türkiye'de en çok katıldığım yürüyüşler 8 Mart Dünya Kadınlar Günü Gece Yürüyüşleri oldu. Herhangi bir gösteriye katılan bilir ki yaratıcı sloganlar ve pankartlar, gösterilerin ve yürüyüşlerin en eğlenceli öğelerinden biridir. Gençler o günün konjonktürüne uygun, acayip yaratıcı sloganlar ortaya atarlar. Verilmek istenen mesajlar, akla ve dile takılan bu sloganlarla keskinleşir. Bugünlerde herkesin malumu olduğu üzere Paris kaynıyor. Lise öğrencilerinin eğitim koşullarını eleştirmesiyle başlayan gösteriler büyüyerek daha geniş kitlelerin katıldığı, hayat pahalılığını ve kötüleşen yaşam koşullarını protesto eden eylemlere dönüştü. Gösterilerden çekinildiği için dünyanın en ünlü sanat fuarlarından Art Basel'in milyonlarca avro harcanan Paris ayağı iki günde bitiriliverdi. Tam da bu dönemde, dünyanın en zengin insanlarından François Pinault'nun koleksiyonuna ve geçici sergilere ev sahipliği yapan Bourse de Commerce'te, 81 yaşındaki sanatçı ve aktivist Barbara Kruger'ın yerleştirmesi açıldı. “History of Tears, Remember Me” başlıklı geniş kapsamlı serginin yıldız yerleştirmesi.
Barbara Kruger, “History of Tears, Remember Me”
Her ne kadar son yıllarda Paris'in en ünlü çağdaş sanat müzelerinden biri haline gelmiş olsa da Bourse de Commerce ile ilgili hislerim karışık. Öncelikle, binanın merkezindeki rotundada neredeyse her sergide özellikle Instagram'a uygun, hatta fazlasıyla Instagram'a uygun yerleştirmelere yer verildiğini düşünüyorum. Binada bir sergi varsa sosyal medyada göreceğiniz bin fotoğraf rotunda yerleştirmesinden, yirmi fotoğraf ise koca binadaki serginin geri kalanından oluyor. Barbara Kruger ve imzası haline gelen siyah-beyaz fotoğrafların üzerine yerleştirdiği çarpıcı metinler, kırmızı, beyaz ve siyahın güçlü karşıtlığı, rotunda için görsel olarak harika bir seçim. Genellikle izleyiciye doğrudan seslenen Kruger, 1980'lerde tüketim kültürü, toplumsal cinsiyet, kimlik ve iktidar ilişkilerini birkaç kelimeyle tartışmaya açmayı başarmış bir sanatçı. Reklamcılığın kullandığı sansasyonel, doğrudan ve otoriter dili alıp aynı araçlarla reklamcılığı, medyayı ve iktidarı eleştiriyor. Futura Bold ve Helvetica gibi kalın yazı karakterleri, keskin renk karşıtlıkları ve kısa ifadeler, izleyicinin dikkatini çekmek için tasarlanmış bir görsel stratejinin parçaları.
Barbara Kruger, Untitled (Remember me), 1988_2020
Kruger'ın eserleriyle ilk kez 2012 yılında Washington DC'deki Hirshhorn Museum'da açılan “Belief+Doubt” yerleştirmesinde karşılaşmıştım. Müzenin mimarisini neredeyse tamamen dönüştüren, zeminden duvarlara uzanan devasa yazılarla karşılaşmak oldukça etkileyiciydi. Sanırım 2010'lar da daha umutlu zamanlardı. Belki de bu yüzden Kruger'ın Pinault Collection'daki yerleştirmesinin görsel olarak harika bir seçim olduğunu, ancak içerik olarak bugünün bağlamıyla yeterince güçlü bir ilişki kuramadığını düşünüyorum. Paris'teki yerleştirme, evet, yine çok etkileyici. Esere dahil olduğunuz, eserin içinde adeta kaybolduğunuz bir düzenek. Hatta insanın kendisini gerçeklerin büyüklüğü karşısında küçücük hissettiği bile söylenebilir. Peki, eser bize ne söylüyor? George Orwell, Roland Barthes ve Aimé Césaire'in metinlerinden alıntılar, sanatçının 1990'lı yıllarda ürettiği videolarla bir araya geliyor. Ziyaretçiler zeminde, Orwell'ın “1984” adlı eserinden bir cümlenin üzerinden yürüyorlar: “Geleceğe dair bir resim istiyorsan, bir insan yüzüne basan bir postal hayal et; sonsuza dek.” Benim aklımdansa şu geçiyor: “Barbara, burada köy yanıyor, sen saç tarıyorsun. Ne tatava yapıyorsun Allah aşkına!” “1984”e giderek daha fazla benzeyen hayatlar yaşadığımız şu günlerde, mesele yalnızca postal değil canım. Yapay zekâ, onu kontrol eden milyarder biraderler, servetin giderek bir avuç insanın elinde toplanması, geri kalan herkesin hayat kalitesinin düşmesi... Sen de bize bütün bunları bir milyarderin evinde anlatıyorsun be Barbara! Elbette Orwell'ın anlattığı baskı ve iktidar mekanizmaları bugün de geçerliliğini koruyor. Zaten mesele bu referansların güncelliğini yitirmesi değil. Tam tersine, bu kadar güncel olmalarına rağmen sergide yeni bir tartışmanın kapısını yeterince aralamamaları. Kruger'ın sanatının gücü, bir zamanlar gündelik hayatın ve reklamcılığın dilini ele geçirerek o dilin arkasındaki iktidar ilişkilerini açığa çıkarmasındaydı. Peki, bugün aynı strateji ne kadar etkili? Hele ki eleştirdiği ekonomik sistemin en güçlü temsilcilerinden birinin koleksiyonunda sergilenirken? Eseri eski günlerin hatırına sevmek istesem de bu çelişki sergide bağıra bağıra kendisini hissettiriyor. Orwell, “1984”ünün Pinault'ya meze olduğunu bilse kemikleri sızlar vallahi.
Henri Cartier-Bresson, Derrière la gare Saint-Lazare, place de l'Europe, Paris, France, 1932
Sergiye haksızlık ediyor olabilir miyim diye hakkında yazılmış birçok eleştiriyi okudum. Financial Times'dan Jackie Wullschläger'ın yorumu tam da hislerime tercüman olmuş: “Barbara Kruger'ın, kalın beyaz harflerle yazılmış kırmızı bir pankartı tutan grenli bir elin yer aldığı anti-kapitalist fotomontajı ‘Alışveriş yapıyorum, öyleyse varım’, Paris'teki François Pinault'nun Bourse de Commerce'inde, kırmızı lake çerçevesinden ışıldıyor: Servetini insanların alışveriş yapmasına dayandıran bir milyarder için oldukça ilginç bir seçim.” Kısacası, Kruger'ın politik duruşunun ve sanatının tarihsel öneminin farkındayım. Ancak bu yerleştirmenin, içinde bulunduğu kurumun yarattığı çelişkiyle yeterince hesaplaşmadığını düşünüyorum. Dünyanın en zengin insanlarından birinin koleksiyonu için kurulan müzede, kapıdan çıktığınızda kaynayan şehrin ve ülkenin gerçekleriyle daha güçlü bir ilişki kurabilecek bir iş beklerdim. Bunun yerine, bir zamanlar son derece çarpıcı olan protest dilin bugün ne kadar kolaylıkla kurumsal bir gösteriye dönüşebildiğini görüyoruz. Sloganlar hâlâ doğru olabilir, ancak doğru olmaları artık yeterli mi? (Bu arada “1984” benim en sevdiğim kitaplardan biridir. Burada bayat bulduğum, eserde referans verilen yazarlar ve düşünürler değil, onların kullanılma biçimi.)
Barbara Kruger, Untitled (I Shop Therefore I am), 1987
“Remember Me” sergisi, fotoğrafın icadının 200. yılı vesilesiyle düzenleniyor ve Pinault Collection'dan yaklaşık 700 eseri bir araya getiriyor. Kronolojik bir anlatıyı takip etmeyen sergi; Irving Penn'e ayrılmış nispeten büyük bir bölüm, başka bir katta Nan Goldin'in işleri ve XYZ videolarının yanı sıra, diğer katlarda denizden teknolojiye, bedenin farklı uzuvlarından çeşitli görsel temalara uzanan kategoriler altında Gustave Le Gray'den Man Ray'e, Dorothea Lange'den Cindy Sherman'a, Lee Miller'dan Wolfgang Tillmans'a çok geniş bir seçki sunuyor. Pinault Collection'da beni rahatsız eden meselelerden biri de tam olarak bu sergileme yaklaşımı. Güçlü bir ana serginin etrafına koleksiyondan seçilen çok sayıda eser yerleştiriliyor ancak bu eserlerin neden bir araya getirildiği, birbirleriyle nasıl bir ilişki kurdukları her zaman yeterince açık olmuyor. Birbirinden farklı dönemlere, coğrafyalara ve sanatsal yaklaşımlara ait son derece önemli eserler, aralarında güçlü bir küratöryel diyalog kurulmadığında, bir koleksiyonun zenginliğini göstermek üzere yan yana dizilmiş nesnelere dönüşebiliyor. Böyle olunca da sanatçıların kendi üretimlerinin özgünlüğü ve eserlerin tarihsel bağlamı geri planda kalıyor. Bazen bir sergiden çok, dünyanın en zengin koleksiyonerlerinden birinin sahip olduklarını gösterdiği bir envanterle karşı karşıyaymışım hissine kapılıyorum. “Tamam, her şey senin François!” dememek elde değil. Irving Penn'in eserlerine geniş bir alan ayrıldığı için en azından onun işleri bu kalabalığın içinde güme gitmemiş. The Guardian'dan Charlotte Jansen'ın, iki yüzyıllık fotoğraf tarihinin bu şekilde sunulmasını yemek tarihini üç jambonlu sandviç üzerinden anlatmaya benzetmesi de hislerime tercüman olan bir başka yorum.
Dorothea Lange, Migrant Mother, 1936
Sonuçta sergiye gitmeyin demek mümkün değil. Son derece değerli sanatçılar ve görülmeye değer eserler var. Ancak Kruger'ın yerleştirmesindeki kurumsal çelişkiler ve diğer kıymetli sanatçıların eserlerinin zaman zaman aceleye getirilmiş hissi veren bir küratöryel yaklaşımla sunulması, bütün bu eserleri görmenin tadını biraz kaçırıyor. Diyebilir miyiz? Diyebiliriz.
“Remember Me”, Paris'teki Bourse de Commerce – Pinault Collection'da 18 Ocak 2027'ye kadar görülebilir.
Etiketler: Milliyet Sanat barbara kruger paris


