Türkiye'de kültürel mirasın korunması alanında en uzun soluklu sivil toplum kuruluşlarından biri olan ÇEKÜL Vakfı, otuz beş yıllık saha deneyimini dijital platformlara taşıyan iki yeni çalışmasını kamuoyuna tanıttı. İstanbul Boğazı'nda düzenlenen etkinlikte tanıtılan ‘RotaMiras’ ve ‘OrtakBellek’, vakfın yıllar içinde oluşturduğu kapsamlı bilgi, belge ve görsel arşivi yeni teknolojilerle buluşturarak kültürel mirasın daha geniş kitleler tarafından erişilebilir hâle gelmesini amaçlıyor. Geliştirilen platformlar, yalnızca birer dijital arşiv olmanın ötesinde, Türkiye'nin doğal ve kültürel mirasının araştırılması, belgelenmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması için yaşayan bir bilgi eko sistemi oluşturmayı hedefliyor.

 

 

 

1990 yılında, mimarlık tarihçisi ve koruma uzmanı Prof. Dr. Metin Sözen'in öncülüğünde kurulan ÇEKÜL Vakfı, kuruluşundan bu yana "Doğa ve Kültürle Varız" yaklaşımı doğrultusunda doğal çevre ile kültürel mirasın birlikte korunmasını savunan çalışmalar yürütüyor. Tarihî kent dokularının korunması, geleneksel mimarlığın belgelenmesi, kent kimliğinin güçlendirilmesi, ağaçlandırma projeleri, eğitim programları ve yerel yönetimlerle geliştirilen iş birlikleriyle Türkiye'nin çok sayıda kentinde koruma projelerine katkı sağlayan vakıf, geçen otuz beş yıl boyunca oluşturduğu bilgi birikimini artık dijital platformlar üzerinden de erişime açıyor. ÇEKÜL'ün ‘Anadolu Araştırmaları’, ‘Bilgi Belge Merkezi’, ‘Gelecek Akademisi’, ‘Bilgi Ağacı’ ve ‘7 Ağaç Ormanları’ gibi uzun soluklu programları da bu dijital dönüşümün temelini oluşturan çalışmalar arasında yer alıyor. Vakıf, 1992 yılından bu yana yürüttüğü 7 Ağaç Ormanları Programı kapsamında milyonlarca fidanın toprakla buluşmasına katkı sağlarken, kültürel miras alanındaki koruma projelerini de doğal çevrenin korunmasıyla birlikte ele alıyor.

 

 

 

 

ÇEKÜL'ün yeni platformlarından ‘RotaMiras’, web ve harita tabanlı yapısıyla Türkiye'nin kültürel mirasını coğrafi bir keşif deneyimine dönüştürüyor. Anıtsal yapılar, arkeolojik alanlar, kırsal miras örnekleri, sivil mimarlık yapıları ve kültürel peyzaj öğelerini aynı harita üzerinde buluşturan platform, kullanıcıların farklı temalar etrafında kültür rotaları oluşturmasına olanak tanıyor. ÇEKÜL'ün uzun yıllardır savunduğu ‘havza ölçeğinde koruma’ yaklaşımını dijital ortama taşıyan sistem, ilk etapta Küçük Menderes Havzası'ndaki yerleşimleri kapsayan örnek rotalarla geliştirildi. Platform, yalnızca bireysel kullanıcılar için değil, belediyeler, yerel yönetimler ve kurumlar için de kendi kültürel rota içeriklerini hazırlayabilecekleri ortak bir altyapı sunuyor. Böylece kültürel mirasın yalnızca belgelenmesi değil, kentler arasında ortak koruma anlayışının geliştirilmesi de hedefleniyor.

 

 

 

 

Tanıtımı yapılan ikinci platform ‘OrtakBellek’ ise ÇEKÜL Vakfı'nın 35 yıl boyunca oluşturduğu bilgi ve belge koleksiyonunu yapay zekâ destekli bir dijital hafıza merkezinde bir araya getiriyor. İlk aşamada yirmi bini aşkın fotoğraf, belge ve akademik yayını kullanıcılarla buluşturan sistem, ÇEKÜL'ün kütüphane kataloğu, dijital arşivi ve kurumsal içerikleri üzerinde çalışan yapay zekâ destekli bir arama ve bilgi altyapısına sahip. Araştırmacılar, akademisyenler, öğrenciler ve kültürel mirasa ilgi duyan kullanıcılar, platform üzerinden farklı dönemlere ait belgelere erişebiliyor. Belediyeler ve yerel yönetimlerden gelecek yeni saha verileriyle sürekli güncellenmesi planlanan sistem, yalnızca geçmişi koruyan bir arşiv değil, gelişmeye devam eden ortak bir bilgi merkezi olarak tasarlandı.

 

 

 

Platformların tanıtımı, İstanbul Boğazı'nda gerçekleştirilen özel bir etkinlikle yapıldı. Sarıyer Belediyesi Sevgi ve Barış Teknesi'nde düzenlenen program kapsamında şef Kardelen Soyalp tarafından hazırlanan "Katmanlar Menüsü", İstanbul'un tarih boyunca taşıdığı farklı kültürel katmanları gastronomi aracılığıyla yorumladı. Deniz kültürü, Bizans mirası, Osmanlı dönemi, çarşı yaşamı ve mahalle kültürü, menüde yer alan farklı lezzetlerle bir araya getirildi. Etkinlik daha sonra klasik filolog ve eskiçağ tarihçisi Emre Poyraz'ın rehberliğinde gerçekleştirilen Kireçburnu-İstinye Boğaz rotasıyla devam etti. Katılımcılar, Boğaz'ın yalnızca görünen tarihî yapılarıyla değil, farklı dönemlerden günümüze ulaşan kültürel belleğiyle de tanışma fırsatı bulurken, ‘RotaMiras'ın önerdiği keşif modelini uygulamalı olarak deneyimledi.

 

 

 

 

 

ÇEKÜL Vakfı'nın yeni dijital girişimleri, Türkiye'de kültürel mirasın korunmasına ilişkin çalışmaların yalnızca fiziksel restorasyon ve belgeleme süreçleriyle sınırlı kalmadığını; dijital erişim, veri paylaşımı ve ortak üretim modellerini de kapsayan yeni bir döneme işaret ediyor. Vakfın otuz beş yıllık arşivini dijital ortama taşıyan ‘RotaMiras’ ve ‘OrtakBellek’, kültürel mirasın araştırılmasını kolaylaştıran araçlar sunarken, aynı zamanda farklı kurumların, yerel yönetimlerin ve araştırmacıların ortak bir bilgi ağı içinde buluşmasına katkı sağlamayı amaçlıyor. Böylece ÇEKÜL, yıllardır sahada yürüttüğü koruma çalışmalarını dijital teknolojilerle destekleyerek kültürel mirasın gelecek kuşaklara aktarılması için yeni bir erişim modeli geliştirmiş oluyor.