İstanbul’un tarih boyunca farklı katmanlarını bir arada taşıyan Tünel Meydanı’nda, şimdi Cumhuriyet tarihinin araştırılmasına yönelik yeni bir merkez bulunuyor. İBB Miras tarafından restore edilen tarihi Metrohan’ın ikinci katında hizmete giren İBB Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Merkezi’nin ilk koleksiyonu, Türkiye’nin önde gelen tarihçilerinden Prof. Dr. Zafer Toprak’ın kişisel arşivi oldu. 2023’te yaşamını yitiren Toprak’ın ailesi tarafından İBB’ye bağışlanan arşiv, 103 bin 649 eseriyle araştırmacıların erişimine açıldı. İBB’nin resmi kütüphane kaydında merkez, 24 Eylül 2026 itibarıyla hizmete girmiş görünüyor.

 

Merkezin açılışına Prof. Dr. Zafer Toprak’ın eşi Binnaz Toprak, İBB Başkan Vekili Nuri Aslan, Beyoğlu Belediyesi Başkan Vekili Sefer Karaahmetoğlu, İBB Genel Sekreter Yardımcısı Mahir Polat ile akademi ve siyaset dünyasından çok sayıda isim katıldı. Açılışın ardından Mahir Polat’ın eşliğinde merkezi gezen davetlilere arşivin içeriği ve çalışma alanları hakkında bilgi verildi.

 

 

Zafer Toprak Arşivi, farklı türlerdeki kaynakları aynı çatı altında buluşturuyor. Koleksiyonda 40 bin 996 kitap, 49 bin 567 süreli yayın, yaklaşık beş bin fotoğraf, altı bin 868 evrak, 595 tez, 196 afiş, 327 kartpostal ve 110 film makarası bulunuyor. Bu içerik, Cumhuriyet tarihini yalnızca siyasi gelişmeler üzerinden değil, toplumsal, ekonomik, kültürel ve entelektüel boyutlarıyla incelemek isteyen araştırmacılar için de geniş bir kaynak alanı oluşturuyor.

 

Arşivin dikkat çeken bölümlerinden biri de Zafer Toprak’ın çalışma hayatına ait kişisel eşyaların korunması. Tarihçinin kullandığı daktilolar, ödül ve plaketleri, çalışma masası ve kitaplığı, çalışma odasının düzeni esas alınarak oluşturulan özel bir odada muhafaza ediliyor. Böylece merkezin içinde yalnızca akademik yayınlardan oluşan bir koleksiyon değil, Toprak’ın araştırma pratiğine ilişkin kişisel bir bellek alanı da bulunuyor.

 

 

Taksim Tünel Meydanı’ndaki tarihi İETT binası Metrohan’ın ikinci katında yer alan merkez, 950 metrekarelik bir alana yayılıyor. Çalışma kapasitesi 90 kişi olan merkezde, söyleşi, toplantı ve akademik buluşmalar için çok amaçlı bir salon da bulunuyor. İBB’nin güncel kütüphane kaydında seminer alanının kapasitesi 48 kişi olarak belirtilirken, açılışla ilgili duyuru ve haberlerde 50 kişilik çok amaçlı salon bilgisi yer alıyor.

 

Merkezden yalnızca tarihçiler değil, Cumhuriyet dönemini farklı alanlardan ele alan araştırmacılar da yararlanabilecek. Sosyal bilimlerden kültür ve sanat araştırmalarına, iktisat tarihinden toplumsal tarihe kadar farklı çalışma alanlarına kaynak sağlayacak koleksiyonun yanı sıra merkezin toplantı ve söyleşi programlarıyla da araştırmacılar arasında bir buluşma noktası oluşturması planlanıyor.

 

Zafer Toprak’ın akademik çalışma alanının genişliği de arşivin niteliğini belirleyen unsurlardan biri. 19. ve 20. YY Türkiye tarihi üzerine çalışan Toprak, özellikle iktisat tarihi, emek, toplumsal dönüşüm, modernleşme ve Cumhuriyet tarihi üzerine araştırmalarıyla tanınıyordu. Arşivdeki geniş süreli yayın koleksiyonu da bu çok yönlü çalışma alanının izlerini taşıyor. Açılışta İBB Genel Sekreter Yardımcısı Mahir Polat, Toprak’ın farklı alanlarda üretim yapan bir akademisyen olduğunu ve arşivin bu çeşitliliği yansıttığını belirtti.

 

 

Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Merkezi yalnızca bir arşiv ve çalışma alanı olarak tasarlanmadı. Merkezin söyleşi, toplantı ve konferanslarla Cumhuriyet tarihi üzerine farklı araştırmaların buluştuğu bir mekâna dönüşmesi hedefleniyor. Bu kapsamda İBB ve Tarih Vakfı işbirliğiyle Zafer Toprak’ın akademik mirasını ele alan “Tarihe Adanmış Bir Ömür: Zafer Toprak’ı Anma Konferansı” düzenleniyor.

Metrohan’daki konferans programı 26 Eylül’de saat 12.30’da başlıyor. Bülent Bilmez’in moderatörlüğündeki “Belgenin Peşinde: Zafer Toprak’ın Tarihçiliği” başlıklı ilk oturumda Şevket Pamuk, Edhem Eldem ve Selçuk Esenbel yer alıyor. Günün ikinci oturumunda “II. Meşrutiyet ve Milli İktisat” başlığı altında Ayşe Buğra, Çağlar Keyder ve Y. Doğan Çetinkaya konuşuyor. İlk günün son oturumu ise Sinan Yıldırmaz’ın moderatörlüğündeki “Cumhuriyet’in Antropolojisi”; konuşmacıları Ahmet Kuyaş, Asım Karaömerlioğlu ve Mehmet Ö. Alkan. İkinci günün ilk oturumu 27 Eylül saat 12.00’de başlıyor ve “Türkiye’de Emek, Sınıf ve Toplumsal Dönüşüm” başlığını taşıyor. Ardından “Yeni Hayat’ın Kadınları: Modernleşmenin Eşiğinde Hak Mücadelesi” ve “Hoca ve Meslektaş: Zafer Toprak’ın İzinde” başlıklı oturumlar gerçekleştiriliyor.

 

 

Merkezin yer aldığı Metrohan da İstanbul’un ulaşım ve mimarlık tarihinin önemli yapılarından biri. Tünel hattıyla birlikte gelişen yapı, İBB tarafından restore edilerek 2024’te yeniden kent yaşamına kazandırıldı. İBB’nin verdiği bilgilere göre Metrohan’ın geçmişi 19. YY’ın sonlarında Fransız mühendis Eugène-Henri Gavand’ın Tünel projesine kadar uzanıyor. Altı katlı tasarlanan yapıya 1928’de yedinci kat eklendi; mermer zemin ve merdivenleri, Art Nouveau üslubundaki korkulukları ve asansörüyle dönemin mimari özelliklerini taşıyan yapı 2007’de kültür varlığı olarak tescil edildi.

 

Bugün Metrohan’ın ikinci katındaki 950 metrekarelik alan, İstanbul’un araştırma altyapısına yeni bir adres ekliyor. İlk adımını Zafer Toprak’ın kişisel arşiviyle atan Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Merkezi’nin ilerleyen dönemde farklı tarihçilerin arşivleri ve akademik katkılarıyla genişletilmesi planlanıyor. Böylece Toprak’ın yıllar içinde oluşturduğu kişisel çalışma birikimi, tek bir tarihçinin özel arşivi olmanın ötesine geçerek yeni araştırmaların başvurabileceği kamusal bir kaynağa dönüşüyor.