Türkiye’de karikatür ve çizgi romanın geçmişi, Osmanlı döneminde yayımlanan mizah dergilerine ve basın kültürünün gelişimine uzanıyor. 1870’lerde yayımlanan “Çaylak”, “Letaif-i Âsar”, “Kahkaha” ve “Latife” gibi yayınlar, Türkçe mizah basınında karikatürün yer edinmesinde etkili oldu. Bu dönemin öncü isimlerinden Ali Fuad Bey, ilk Türk karikatür sanatçıları arasında anılırken Yusuf Franko Paşa, Osmanlı bürokrasisini ve İstanbul’un seçkin çevrelerini hicveden çizimleriyle dikkat çekti. II. Meşrutiyet döneminde ise Cemil Cem, “Kalem” ve “Cem” dergileri aracılığıyla siyasi karikatürün gelişimine önemli katkıda bulundu.

 

Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte karikatür, gazete ve dergilerde daha geniş bir yer edinerek kendine özgü karakterler ve anlatım biçimleri geliştirdi. Sedat Simavi’nin mizah yayıncılığı, Ramiz Gökçe’nin “Tombul Teyze” tiplemesi ve Cemal Nadir Güler’in “Amcabey” karakteri, dönemin öne çıkan örnekleri arasında yer aldı. Karikatür, toplumsal yaşamı ve gündelik ilişkileri mizah yoluyla yorumlamanın yanı sıra çizgi üzerinden hikâye anlatımının da önemli bir alanı hâline geldi.

 

Çizgi romanın Türkiye’deki serüveni ise çocuk dergileri ve gazetelerde yayımlanan resimli hikâyelerle gelişti. 1928’de yayımlanmaya başlayan “Çocuk Sesi” gibi yayınlar, çizgi anlatıların genç okurlarla buluşmasında rol oynadı. 1950’lerde “Tommiks” ve “Teksas” gibi çeviri çizgi romanların yaygınlaşmasıyla bu anlatım biçimi geniş bir okur kitlesine ulaştı. Yerli üretimde Suat Yalaz’ın “Karaoğlan”ı, Sezgin Burak’ın “Tarkan”ı ve Ali Recan’ın “Yüzbaşı Volkan”ı macera çizgi romanının öne çıkan örnekleri oldu. Turhan Selçuk’un “Abdülcanbaz” karakteri ise mizahı toplumsal gözlemle birleştiren çizgisiyle farklı bir yer edindi.

 

 

 

Gazete ve mizah dergileri, çizgi anlatının farklı biçimlerde gelişmesini ve yeni kuşak çizerlerin yetişmesini sağladı. Faruk Geç, gazetelerde yayımlanan resimli romanlarıyla Türkiye’de bu türün gelişimine katkıda bulundu. Vâlâ Somalı’nın “Uzay Yolu” ve “Kaçak İstanbul”da adlı çizgi romanları da gazete tefrikacılığı tarihinde özel bir yere sahip. Bir gazetede en uzun süre tefrika edilen çizgi romanlar arasında anılan bu iki eser, çizgi anlatının okurla kurduğu uzun soluklu ilişkinin örnekleri arasında yer alıyor.

 

Bedri Koraman, Nehar Tüblek, Semih Balcıoğlu, Erol Denli, Cafer Zorlu, Nuri Kurtcebe, Ali Galip Altunçul, Altan Erbulak, Öznur Kalender gibi isimlerin gazete ve dergilerde yayımlanan karikatürleri dönemin çizgi kültürünü zenginleştirdi. Oğuz Aral’ın “Gırgır”ı ve “Avanak Avni karakteri, Tekin Aral’ın “Fırt”ı ve “Tarzan” serisi ile Çarşaf gibi mizah dergileri ise çok sayıda çizerin geniş okur kitleleriyle buluşmasını sağladı. Mizah dergilerinde gelişen karakter yaratma geleneği sonraki kuşaklarda da sürdü. Bülent Arabacıoğlu’nun “En Kahraman Rıdvan”ı ile Behiç Pek’in yazdığı, Latif Demirci’nin çizdiği “Muhlis Bey” de Türk mizah dergiciliğinin unutulmaz çizgi karakterleri arasında yer aldı. Bu yayınlar çevresinde gelişen çizim ve hikâye anlatıcılığı, Galip Tekin, İlban Ertem, Suat Gönülay ve Ergün Gündüz gibi isimlerin üretimleriyle yeni anlatım olanakları kazandı.

 

 

 

Bülent Üstün’ün “L-Manyak” dergisinde ortaya çıkan “Kötü Kedi Şerafettin”, dergi sayfalarından sinemaya uzanan yolculuğuyla Türkiye’nin en tanınmış çizgi karakterlerinden biri oldu. Selçuk Erdem, Erdil Yaşaroğlu, Yiğit Özgür, Yılmaz Aslantürk’ün “Otisabi”si ve Umut Sarıkaya gibi çizerler mizah ve çizgi anlatı geleneğini farklı üsluplarla sürdürürken M. K. Perker çalışmalarını uluslararası yayın dünyasına da taşıdı.

Çizgide kadınların izi

 

Türkiye’de karikatür ve çizgi anlatı tarihinin kadın çizerler açısından da ayrı bir geçmişi var. Osmanlı döneminde, 1908-1918 yılları arasında yayımlanan “Leylâk” dergisinde çizimleri yayımlanan Fatma Zehra, bilinen ilk kadın karikatürcüler arasında anılıyor. Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında Melilâ Fuat ve Selma Emiroğlu gibi isimler mizah yayınlarında ve çocuk dergilerinde üretimlerini sürdürdü. Selma Emiroğlu, “Amcabey” dergisinde başlayan çalışmalarının ardından Doğan Kardeş için çizimler ve “Kara Kedi Çetesi” adlı çizgi romanı hazırladı.

 

1970’lerden itibaren kadın çizerlerin mizah basınındaki görünürlüğü artarken Özden Öğrük, Gülay Batur, Meral Onat, Eda Oral ve Ramize Erer, Gırgır dergisindeki “Biz Bıyıksızlar” köşesiyle kadınların deneyimlerini ve gündelik yaşamlarını kendi bakış açılarıyla mizaha taşıdı. Özden Öğrük, “Gırgır” dergisinde yarattığı “Çılgın Bediş” karakteriyle geniş bir okur kitlesine ulaştı. Çizgi bant olarak başlayan karakter, daha sonra televizyon dizisine uyarlandı.

 

 

 

Ramize Erer, kadınların deneyimlerini ve toplumsal cinsiyet rollerini sorgulayan çizgileriyle mizah dünyasında kendine özgü bir yer edindi. Erer’in “Kötü Kız” karakteri ve feminist yaklaşımı, kadınların karikatürde yalnızca temsil edilen değil, kendi hikâyelerini anlatan özneler olarak yer almasına katkıda bulundu.

 

Piyale Madra ise “Ademler ve Havvalar” ile “Pıtır” gibi çalışmalarıyla kendine özgü çizgisi ve kadın-erkek ilişkilerine, aileye ve gündelik hayata odaklanan gözlemleriyle bu alanda farklı bir anlatım dili geliştirdi.

 

Kadınların mizah yayıncılığındaki ortak üretim alanlarından biri de 2011’de yayımlanmaya başlayan “Bayan Yanı” oldu. Kadın çizer ve yazarları bir araya getiren dergi, mizahı toplumsal cinsiyet eşitsizliğini, kadınların gündelik yaşam deneyimlerini ve hak mücadelelerini ele alan bir ifade alanına dönüştürdü. Böylece kadınların çizgi dünyasındaki varlığı yalnızca bireysel üretimlerle sınırlı kalmayıp kolektif bir yayıncılık deneyimiyle de güç kazandı.

 

 

Mizah dergileri çevresinde gelişen çizim ve hikâye anlatıcılığı da sonraki kuşakların görsel kültürle kurduğu ilişkiyi besledi. Basılı dergilerden gazetelere, bağımsız yayıncılıktan dijital platformlara uzanan teknolojik dönüşüm, çizgi romanın üretim ve okurla buluşma biçimlerini değiştirdi; ancak bu sanatın ortadan kalkmasına yol açmadı. Aksine, yeni mecralar çizgi anlatılara farklı üretim ve dağıtım olanaklarıyla farklı kuşaklara ulaşmasını sağladı. Günümüzde geçmişten beslenerek evrilen ilüstrasyon, çizgi roman, mural sanatı ve cosplay gibi alanlar, masaüstü kart oyunları ve farklı hayran topluluklarının etkinlikleriyle birlikte daha geniş bir görsel kültürün parçaları olarak varlığını sürdürüyor.

 

İstanbul’un bağımsız çizgi ve görsel sanatlar çevresini buluşturan İstanbul Comics and Art Festival (ICAF) de bu birikimin günümüzdeki önemli buluşmalarından biri. 2016’da Kadıköy Moda’da başlayan festival, bu yıl farklı bir ad ve formatla Watergarden Art & Comics Weekend adıyla 17–18 Ekim’de Watergarden İstanbul’da gerçekleştirilecek. Çizgi roman ve illüstrasyondan mural sanatına, cosplay’den masaüstü kart oyunlarına uzanan etkinlik, geçmişten bugüne taşınan çizgi kültürünün farklı üretim alanlarını aynı çatı altında buluşturacak.

 

 

2016’da Kadıköy Moda’da başlayan festival, 13-14 Haziran’da dokuzuncu edisyonuyla ilk kez Paribu Art’ta gerçekleştirilmişti. Çizgi roman, illüstrasyon, karikatür, fanzin, animasyon ve sokak sanatını bağımsız üretim kültürü etrafında buluşturan organizasyon, 17-18 Ekim’de Watergarden İstanbul’da ziyaretçilerle buluşacak. Dream Sales Machine imzasını taşıyan ekim etkinliği, organizatör ve mekân duyurularında onuncu edisyon olarak tanımlanıyor. Aynı yıl içinde iki ayrı buluşmanın dokuzuncu ve onuncu edisyonlar olarak duyurulması, festivalin yeni dönemine ilişkin dikkat çekici ayrıntılardan biri.

 

Ziyaretçilerin sanatçıların üretim süreçlerini tanıma ve farklı çizim tekniklerini deneyimleme fırsatı bulacağı iki güne yayılan etkinlikte atölyelerin yanı sıra sanatçı ve yayınevi stantları, turnuvalar, yarışmalar ve koleksiyon ürünlerine yönelik alanlar da yer alacak. Etkinlik boyunca sanatçı ve yayınevi stantları, canlı mural çalışmaları, imza etkinlikleri, masaüstü kart oyunu turnuvaları ve koleksiyon ürünlerine ayrılan bölümler ziyaretçilerle buluşacak. İCAF’ın katkılarıyla gerçekleştirilecek program, atölyelerde bireysel üretim deneyiminin yanı sıra farklı çizgi ve oyun kültürlerinin temsilcilerini bir araya getiren bir buluşma alanı da oluşturacak.

 

 

Programın atölye bölümünde sticker üretimi, illüstrasyon, karakter tasarımı ve hareketli görüntü oluşturmanın temel tekniklerinden biri olan flipbook çalışması öne çıkıyor. Doğa Batır, MRE, Bilge Abur, Ferhat Akbaba, Tolga Hırşova ve Eda Çağıl Çağlarırmak, iki gün boyunca farklı başlıklarda düzenlenecek atölyelerde katılımcılarla buluşacak.

 

17 Ekim Cumartesi günü Atölye 1’de saat 12.30’da Doğa Batır’ın “Kendi Stickerını Yap” atölyesiyle başlayacak program, 14.30’da MRE’nin “Başkasının İşine Karış!” ve 16.30’da Bilge Abur’un “Bunu 5 Yaşındasın Gibi Çiz” başlıklı çalışmalarıyla devam edecek. Atölye 2’de ise saat 12.30’da Ferhat Akbaba’nın Flipbook Atölyesi, 14.30’da Tolga Hırşova’nın “Avatarını Yap” çalışması ve 16.30’da Eda Çağıl Çağlarırmak’ın Karakter Tasarımı Atölyesi düzenlenecek.

 

18 Ekim Pazar günü Atölye 1’de saat 12.30’da Doğa Batır’ın sticker atölyesi yeniden gerçekleştirilecek. Saat 14.30’da Bilge Abur’un “Bunu 5 Yaşındasın Gibi Çiz” çalışması, 16.30’da ise MRE’nin “Başkasının İşine Karış!” atölyesi yapılacak. Atölye 2’de saat 12.30’da Eda Çağıl Çağlarırmak’ın Karakter Tasarımı Atölyesi, 14.30’da Ferhat Akbaba’nın Fenakistiskop Atölyesi ve 16.30’da Tolga Hırşova’nın “Kelime Kartlarıyla Çizim” çalışması yer alacak.

 

 

Etkinliğin yarışma programında cosplay katılımcıları da sahneye çıkacak. Farklı karakterleri kostüm, makyaj ve performans yoluyla yeniden yorumlayan katılımcıların yarışacağı organizasyonun ön elemesi 17 Ekim Cumartesi günü saat 14.00’te, finali ise 18 Ekim Pazar günü saat 16.00’da yapılacak.

 

Cosplay yarışmasının jürisinde Cosplay Meg, Amazing Spiderkid ve Nevena yer alacak. Yarışmada birinciye 25 bin TL, ikinciye 20 bin TL, üçüncüye 15 bin TL ödül verilecek. Bunların yanı sıra sürpriz ödüller ve jüri özel ödülleri de dağıtılacak.

 

 

Watergarden Art & Comics Weekend, çizim atölyeleri ve cosplay yarışmasının yanı sıra çizgi roman, mural sanatı, masaüstü kart oyunları ve koleksiyon ürünlerine ayrılan alanlarla da ziyaretçileri ağırlayacak. Sanatçı ve yayınevi stantları, turnuvalar ve etkinlik alanındaki farklı buluşmalar, çizgi sanatları ve popüler kültür çevresinde üretim yapan isimleri ve takipçilerini aynı programda buluşturacak.

 

Watergarden İstanbul’da 17-18 Ekim tarihlerinde düzenlenecek etkinliğin biletleri Biletino üzerinden satışa sunuluyor.