Christopher Nolan’ın “The Odyssey” filmiyle dünya yeniden Homeros’un destanlarına yönelirken, yaklaşık üç bin yıl önce “Ilyada” ve “Odysseia” ile edebiyat tarihinin en büyük anlatılarını bırakan büyük ozanın kimliği ve kökeni tartışmaları da yeniden gündeme geldi. Homeros’un Batı Anadolu ve İonia bölgesiyle ilişkili olduğu yönündeki görüşler, Klaros Antik Alanı’nda bulunan Homeros Heykeli gibi arkeolojik buluntular eşliğinde yeniden tartışılıyor.

 

“The Odyssey”, vizyona girdiği ilk hafta sonunda dünya çapında 264,1 milyon dolarlık hasılata ulaşarak yalnızca sinema gündemini değil, eserin temelindeki tarihsel ve kültürel mirası da yeniden görünür kıldı. Antik Yunan edebiyatının temel taşlarından kabul edilen Homeros’un yaşamı, doğum yeri ve kimliği ise yüzyıllardır araştırmacıların üzerinde çalıştığı konular arasında yer alıyor.

 

 

 

Homeros’un gerçekten yaşamış bir kişi olup olmadığı, eserlerin tek bir ozana mı yoksa sözlü anlatı geleneğinin ortak üretimine mi dayandığı gibi sorular hâlâ tartışılırken; Antik Çağ’dan itibaren birçok kent Homeros’un kendi topraklarından çıktığını ileri sürdü. İzmir’in de bu kentler arasında yer alması, özellikle İonia bölgesinin güçlü sözlü şiir geleneği nedeniyle tarih boyunca önem taşıdı.

 

 

Homeros’un İzmir ve İonia dünyasıyla ilişkisini araştırmak açısından önem taşıyan arkeolojik bulgulardan biri, İzmir’in Menderes ilçesinde bulunan Klaros Antik Alanı’nda ortaya çıkarılan Homeros Heykeli oldu.

 

Antik dünyanın üç önemli Apollon kehanet merkezinden biri kabul edilen Klaros’ta bulunan ve M.Ö. 2. YY’a tarihlenen eser, günümüzde İzmir Kültür Sanat Fabrikası’nda Troia Savaşı temalı özel bir bölümde sergileniyor.

 

 

 

Heykeli önemli kılan özelliklerden biri, Homeros’un antik dünyadaki diğer bilinen tasvirlerinden farklı olarak yalnızca bir baş ya da büst biçiminde değil, bütünsel bir portre heykel olarak yapılmış olması. Eserin stilistik özelliklerinin Klaros’taki Apollon Klarios Tapınağı’nda bulunan Apollon, Artemis ve Leto kült heykelleriyle benzerlik göstermesi, aynı heykeltıraşlık atölyesinde üretilmiş olabileceği görüşünü güçlendiriyor.

 

 

Son iki yıldır Saya Holding ana sponsorluğunda sürdürülen Klaros Antik Alanı Kazısı, bölgenin arkeolojik önemini ortaya çıkarmaya devam ediyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı izinleriyle yürütülen kazı çalışmalarının başkanlığını Doç. Dr. Onur Zunal üstleniyor.

 

Doç. Dr. Zunal, Homeros Heykeli’nin İzmir ile büyük ozan arasındaki tarihsel ilişki açısından önemli bir kaynak olduğunu belirtiyor. Zunal, eserin diğer merkezlerde bulunan Homeros tasvirlerinden ayrılan yönünün bütünsel bir portre niteliği taşıması olduğunu vurgularken; heykelin Klaros’taki diğer arkeolojik ve epigrafik verilerle birlikte değerlendirildiğinde Homeros’un İonia dünyasıyla bağlantısını araştırmak açısından önemli bir yere sahip olduğunu ifade ediyor ve “Klaros’ta geçmiş dönemki kazılarda bulunan eseri, Homeros’un diğer merkezlerde bilinen portrelerinden ayıran en önemli özellik, bütünsel bir portre heykel olmasıdır. Stilistik açıdan Apollon Klarios Tapınağı’nda bulunan Apollon, Artemis ve Leto kült heykelleriyle benzerlik taşıması, bu eserlerin aynı atölyede yapılmış olabileceğini düşündürüyor. Klaros’taki Homeros heykeli, alanda elde edilen diğer arkeolojik ve epigrafik verilerle birlikte, büyük ozanın İzmir ve İonia dünyasıyla bağını ortaya koyan en önemli bulgular arasında yer alıyor.” şeklinde konuşuyor.

 

 

 

 

 

 

Homeros’un destanları yalnızca Antik Yunan dünyasının değil, dünya edebiyatının da temel metinleri arasında kabul ediliyor. “Ilyada”da Troia Savaşı’nı, “Odysseia”da ise Odysseus’un eve dönüş yolculuğunu anlatan ozanın eserleri savaş, kahramanlık, kader, sadakat, kimlik ve insanın varoluş mücadelesi gibi temaları yüzyıllar boyunca farklı sanat disiplinlerini etkiledi.

 

Nolan’ın “The Odyssey” ile yeniden görünür hâle getirdiği Homeros tartışması, yalnızca antik dünyanın en önemli ozanlarından birinin kimliğine dair soruları değil, Anadolu’nun dünya kültür tarihindeki derin ve çok katmanlı yerini de yeniden düşünme fırsatı yaratıyor.

 

Klaros’ta bulunan Homeros Heykeli ise İzmir’in, antik dünyanın en büyük anlatıcılarından biriyle kurduğu kültürel bağın önemli arkeolojik göstergelerinden biri olarak değerlendiriliyor.

 

 

Christopher Nolan’ın “The Odyssey” filmi, Homeros’a atfedilen yaklaşık üç bin yıllık destanı çağdaş sinema diliyle yeniden yorumlayarak antik dünyanın en büyük anlatılarından birini yeniden küresel gündemin merkezine taşıdı. Yönetmenin ilk kez mitolojik bir anlatıyı odağına aldığı bu büyük ölçekli yapım, yalnızca görsel dünyası ve teknik yaklaşımıyla değil, insanlık tarihinin en eski hikâyelerinden birini günümüz izleyicisiyle buluşturmasıyla da dikkat çekiyor.

 

Film, Odysseia destanının merkezindeki Odysseus’un Troia Savaşı sonrasında İthaka’ya dönüş yolculuğunu konu alıyor. Kahramanın uzun ve zorlu yolculuğu; sadakat, kader, kayıp, kimlik ve insanın kendi varoluşuyla hesaplaşması gibi evrensel temalar üzerinden yeniden ele alınıyor.

Nolan’ın sinemasında sıkça karşılaşılan zaman, hafıza ve gerçeklik kavramları bu kez antik bir anlatının içinde yeniden şekilleniyor. Yönetmen “Inception”, “Interstellar”, “Dunkirk” ve “Oppenheimer” gibi filmlerinde olduğu gibi bireyin büyük olaylar karşısındaki konumunu sorgulayan bir anlatı kurarken, bu kez mitolojik bir kahramanın yolculuğunu merkezine alıyor.

 

Filmin en çok merak edilen unsurlarından biri de yıldızlarla dolu oyuncu kadrosu oldu. Matt Damon, ‘Odysseus’ karakterini canlandırırken Anne Hathaway, ‘Penelope’ rolünde izleyici karşısına çıkıyor. Kadroda ayrıca Tom Holland, Zendaya, Robert Pattinson, Lupita Nyong’o, Charlize Theron, Elliot Page, Benny Safdie, Jon Bernthal ve Mia Goth gibi farklı kuşaklardan önemli oyuncular yer alıyor.

Cast seçimiyle başlayan tartışmalar

 

“The Odyssey”, Homeros’un destanını beyazperdeye taşımasının yanı sıra oyuncu tercihleriyle de daha vizyona girmeden tartışmaların odağına yerleşti. Nolan’ın klasik mitolojik karakterleri çağdaş Hollywood yıldızlarıyla yeniden yorumlaması, uyarlama ve temsil konularında farklı görüşlerin ortaya çıkmasına neden oldu.

 

Matt Damon’ın ‘Odysseus’, Anne Hathaway’in ‘Penelope’, Tom Holland’ın ‘Telemakhos’, Zendaya’nın ‘Athena’, Robert Pattinson’ın ‘Antinous’, Charlize Theron’ın ‘Calypso’, Benny Safdie’nin ‘Agamemnon’ ve Jon Bernthal’ın ‘Menelaos’ karakterleriyle yer aldığı film, farklı kuşaklardan oyuncuları aynı mitolojik evrende buluşturuyor.

 

Oscar ödüllü oyuncu Lupita Nyong’o’nun ‘Helen’ karakteriyle anılması, en çok konuşulan casting tercihlerinden biri oldu. Truva Savaşı’nın çıkışındaki rolüyle mitolojinin en tanınmış kadın figürlerinden biri olan ‘Helen’in modern sinemada siyahi bir oyuncu tarafından yorumlanması, bazı çevrelerde temsil tartışmalarını beraberinde getirdi. Buna karşılık klasik metin uzmanları, Homeros anlatılarının modern kimlik kategorileriyle birebir değerlendirilemeyeceğini ve antik metinlerdeki güzellik tasvirlerinin günümüz algısından farklı bir bağlam taşıdığını vurguladı.

 

 

 

Elliot Page’in kadroya dahil edilmesi de sosyal medyada çeşitli yorumlara neden oldu. Sinema dünyasına Ellen Page olarak adım atan, onlarca başarılı filmle oyunculuk yeteneğini kanıtlayan, her oyuncuya nasp olmayacak ödüller alan Page’in cinsiyet değiştirerek kariyerine devam etmesi ve filmde ‘Sinon’ karakterini canlandıracağının açıklanması üzerine, rol seçiminden ziyade özellikle cinsiyet üzerinden tartışmalar ortaya çıktı. Troia Savaşı’nın son bölümünde önemli rol oynayan ‘Sinon karakteri’ zekâsı ve ikna gücüyle savaşın kaderini değiştiren figürlerden biri olarak biliniyor.

 

Müzik dünyasının yıldızı Travis Scott’ın filmde ‘Bard’ (ozan) karakteriyle yer alması da dikkat çeken tercihler arasında oldu. Scott’ın sahne performansına dayalı müzikal geçmişi ile antik çağdaki sözlü anlatıcı geleneği arasında paralellik kuran yorumlar yapılırken, bu seçim Nolan’ın klasik anlatıları çağdaş kültürle buluşturma yaklaşımının örneklerinden biri olarak değerlendirildi.

 

 

Geçmişte de sinema tarihinde pek çok kez farklı etnik kökenlerden ve cinsiyet kimliklerinden oyuncular, tarihsel kişilikleri ve klasik anlatıların kahramanlarını canlandırdı. Özellikle Hollywood sinemasında, bir oyuncunun canlandırdığı karakterle birebir aynı kimliğe sahip olması her zaman temel bir ölçüt olmadı. Önemli olan, karakterin ruhunu, dönemini ve hikâyesini güçlü bir oyunculukla aktarabilmekti. Bu nedenle bugün “The Odyssey” kadrosu üzerinden yürütülen tartışmaların yalnızca sinemasal tercihler üzerinden değil, içinde bulunduğumuz toplumsal iklimle birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

 

Son yıllarda özellikle Amerika Birleşik Devletleri’nde yükselen ırkçı, ayrımcı ve homofobik söylemler, sanat alanında temsil tartışmalarını da daha sert bir zemine taşıdı. Farklı kimliklerin görünürlüğüne yönelik itirazların artması, sinemanın yalnızca estetik bir üretim alanı değil, aynı zamanda toplumsal hafızanın ve kültürel temsilin şekillendiği bir alan olduğunu bir kez daha gösterdi.

 

Bu açıdan bakıldığında tüm eleştirilere karşı gayet sağlam duran Christopher Nolan’ın “The Odyssey” için yaptığı oyuncu seçimlerini, yalnızca klasik bir destanı yeniden yorumlama tercihi olarak değil; günümüzde yükselen dışlayıcı söylemlere karşı sanatın kapsayıcı gücünü hatırlatan bilinçli bir yaklaşım hatta bir nevi manifesto olarak okumak mümkün. Nolan’ın Homeros’un binlerce yıllık anlatısını farklı kuşaklardan ve farklı kimliklerden oyuncularla yeniden kurması, geçmişin büyük hikâyelerinin yalnızca tek bir kültürel ya da fiziksel temsil biçimine ait olmadığını vurgulayan güçlü bir sinemasal tercih olarak değerlendirilebilir. Bu arada, Temmuz başında gösterime giren filmin ve tartışılan oyuncuların eleştirmenlerden tam not aldığını da hatırlatalım.

 

Nolan’ın oyuncu seçimleri etrafında oluşan tartışmalar, aslında antik eserlerin günümüzde nasıl yeniden yorumlanması gerektiği sorusunu da gündeme getirdi. “The Odyssey”, bir yandan Homeros’un mirasını yeni kuşaklarla buluştururken, diğer yandan klasik anlatıların modern sinemada temsil, kimlik ve kültürel hafıza üzerinden yeniden ele alınmasına ilişkin tartışmaların merkezinde yer aldı.

 

Büyük bütçesi, gelişmiş sinema teknolojileri ve Nolan’ın kendine özgü anlatım diliyle hazırlanan The Odyssey, yalnızca bir mitoloji uyarlaması olmanın ötesinde, destanların çağlar boyunca nasıl yeniden üretildiğine dair güncel bir örnek oluşturuyor. Filmin gördüğü ilgi, Homeros’un edebiyat tarihindeki yerini yeniden gündeme getirirken, İzmir, İonia ve Anadolu’nun antik kültür mirası içindeki önemini de yeniden hatırlatıyor.